Bureaublad, balk en apps

FAQ › EUZOS Desktop › Bureaublad en apps · English

Wat is het?

Na het inloggen vervangt het bureaublad het inlogscherm. Het heeft:

• de balk (standaard boven, of onder), met de menuknop, de taakknoppen en rechts de statuspictogrammen en de aan/uit-knop;
• het bureaubladvlak: een rustige achtergrond met het EUZOS-logo en de hint "Open het menu met het EUZOS-logo linksboven"; er staan geen bestanden op;
• het megamenu, geopend met de menuknop of de Windows-toets, met vier kolommen: Apps, Bestandsbeheer, Tools en Configuratie;
• vensters voor elke app (verplaatsen, van grootte veranderen, minimaliseren, maximaliseren, half scherm), één taakknop per venster;
• het welkomstpaneel met je laatst geopende apps, direct na het inloggen.

Apps die groter zijn dan EUZOS zelf (Chromium) staan als ondertekende pakketten in apps/ op partitie 2 en worden geïnstalleerd uit de appcatalogus van de profielserver (opdracht apps).

Hoe doe ik…?

Kan ik een extern beeldscherm (HDMI) aansluiten?

Op de HP Pavilion 15-cs3 (Intel Ice Lake) wel: sluit een HDMI-scherm aan en na een moment gaat het aan als uitbreiding van het bureaublad rechts van het ingebouwde scherm (vensters kun je erheen slepen, de muis gaat erheen). Voor het inloggen, en zolang het scherm vergrendeld is, toont het externe scherm alleen de achtergrond van het inlogscherm. Na het inloggen staat er een beeldschermpictogram in de balk naast wifi; klik erop om het scherm uit te zetten, te spiegelen in plaats van uit te breiden, links of rechts te zetten, de resolutie te kiezen of het hoofdscherm te maken. Je keuze wordt per beeldscherm in je profiel onthouden. Andere Intel-laptops (Tiger Lake, Alder Lake: bijv. de HP ProBook 450 G9) en USB-C-schermen volgen later; zie docs/DISPLAY.md.

Mijn HDMI-scherm toont stipjes of flikkert. Wat kan ik doen?

Kleine gekleurde stipjes op dunne lijnen, glinsteringen in video of flikkeren betekenen meestal dat het HDMI-signaal niet bij dat scherm (of die kabel) past. Klik op het beeldschermpictogram in de balk, open Geavanceerd en klik op "Beeldstoring (stipjes of flikkeren)? Probeer een andere signaalinstelling". Het scherm krijgt meteen een andere signaalinstelling en het paneel vraagt "Is het beeld beter?": Ja, behouden bewaart haar voor dit scherm op deze pc (ook na een herstart en als je het opnieuw aansluit); Nee, of geen antwoord binnen 15 seconden, zet de vorige instelling direct terug (een scherm dat zwart wordt komt dus altijd terug). Klik nog eens voor de volgende instelling. Standaard herstellen verwijdert de bewaarde instelling. Alleen een beheerder van deze pc (beheerbeleid device) kan dit; voor anderen is de optie grijs. Voorbeeld: de Samsung C49J89x aan de HP Pavilion is schoon met de tweede instelling. Support kan hetzelfde in de console (display hdmi level); bekende schermen krijgen later via een update vanzelf de juiste instelling (laag-1-quirkdata, docs/LAYERED-UPDATES.md).

Hoe open ik een app?

Klik op de menuknop EUZOS linksboven (of druk alleen op de Windows-toets). Het megamenu schuift in beeld:

Met muis, vinger of toetsenbord (pijltjes, Tab, Enter, Esc). Een app openen die al open is, haalt zijn venster naar voren (één venster per app; de browser kan er meer hebben, en Kladblok opent elke keer een nieuw venster: één document per venster). Terminal staat alleen in het menu als het tonen van de console mag (terminal::terminal_allowed, dezelfde regel als de console; zie Console).

Hoe wissel ik tussen vensters?

Elk venster heeft een taakknop in de balk (pictogram en titel). Klik: geminimaliseerd → terug; zichtbaar → naar voren; vooraan → minimaliseren. Passen de titels niet, dan worden ze ingekort met "…", en ten slotte neemt een knop +n de rest (klik: volgende venster naar voren; ook Alt+Tab).

Hoe verander ik de grootte van een venster of zet ik het op de helft of een kwart van het scherm?

Sleep een rand of hoek van een venster om het van grootte te veranderen (nooit kleiner dan de app toestaat). In het paneel van het beeldschermpictogram opent Resolutie een lijst met alle standen: kies er een en alleen die wordt toegepast. Met twee schermen verplaatst een korte druk op de knop "naar ander scherm" het venster; 3 seconden vasthouden opent een pop-in om het venster op de linker- of rechterhelft of een van de vier kwarten van zijn scherm te zetten (Esc sluit hem).

Wat doet een rechtermuisklik op een item in de taakbalk?

Er opent een klein menu boven de balk: Venster sluiten (als de app een venster heeft) en Nieuw venster (alleen voor de browser, Tekenen, Kladblok, Terminal, pdf-lezer, Mediaspeler en Bestanden). Esc of een klik elders sluit het.

Hoe zet ik de balk onderaan of verberg ik hem?

Instellingen › Vormgeving: Positie van de balk Boven of Onder, Balk automatisch verbergen, en Balk verbergen bij gemaximaliseerde vensters. Een verborgen balk schuift in beeld als de muis even op de schermrand blijft staan of een vinger vanaf de rand naar binnen veegt. De keuze wordt in je profiel bewaard (balk=boven|onder, balk-verbergen=aan|uit, taskbar-hide-maximized=on|off).

Waarom bedekt een gemaximaliseerd venster de balk niet meer?

Sinds 28-10-2026 blijft de balk standaard zichtbaar: een gemaximaliseerd venster vult de ruimte boven of onder de balk, zonder overlap. Wil je gemaximaliseerde vensters liever over het hele scherm met de balk verborgen (zoals vroeger), zet dan Instellingen › Vormgeving › Balk verbergen bij gemaximaliseerde vensters aan; de vensters passen zich meteen aan. Volledig scherm (de knop volledig scherm van een video, browser-fullscreen) gebruikt altijd het hele scherm en verbergt de balk. Op een uitgebreid scherm (HDMI) staat geen balk, dus daar vult een gemaximaliseerd venster dat hele scherm. Met de instelling uit eindigt een gemaximaliseerd venster ook bij de balk als Balk automatisch verbergen aan staat; de balk blijft dan zichtbaar zolang dat venster vooraan staat. Trek je het HDMI-scherm eruit, dan komen de vensters daarvan op het laptopscherm volledig in de ruimte naast de balk.

Hoe verander ik het thema, de taal of de profielkleur?

• Thema: Instellingen › Vormgeving › Thema: Donker, Licht, Automatisch (licht van 7 tot 19 uur) of Eigen. Console: screen theme dark|light|automatic|custom.
• Eigen kleuren: met Eigen kies je de accentkleur, de achtergrond (licht of donker) en de kleur van de taakbalk: kies welke met Accent | Achtergrond | Taakbalk, klik dan op een van de 12 kleurstalen of typ een hexcode (#7c3aed) en druk op Enter of Toepassen. De tekstkleur volgt vanzelf: EUZOS houdt alle tekst leesbaar (WCAG AA, contrast 4,5:1). Moest daarvoor een kleur worden aangepast, dan staat er Aangepast voor leesbaarheid. Het inlogscherm houdt altijd het standaardthema: je eigen kleuren verschijnen pas na het inloggen.
• Taal: Instellingen › Taal (34 talen); geldt meteen.
• Profielkleur: Mijn profiel (vier kleuren); die kleurt je avatar, de titels en de vensters.

Dit alles gaat terug naar de profielserver, zodat je volgende login op welke pc ook er hetzelfde uitziet.

Wat is de moderne taakbalk?

Instellingen › Vormgeving › Stijl van de taakbalk: Standaard (de balk zoals je hem kent) of Modern. Modern is een zwevende, halfdoorzichtige blauwe balk (met Eigen: jouw taakbalkkleur) met marges eromheen en ronde hoeken. Het EUZOS-logo staat in het midden en opent het menu; je vastgezette apps staan links en rechts ervan (de eerste helft links, de rest rechts), apps die draaien maar niet vastgezet zijn volgen rechts. Wijs een pictogram aan en het wordt iets groter; een streepje of stip eronder laat zien dat de app draait. Klok, wifi, batterij en meldingen blijven rechts in de balk. Gemaximaliseerde vensters eindigen boven de balk, net als bij Standaard.

Standaard vastgezet zijn Browser, Bestanden, E-mail, Kladblok en Instellingen. Voorlopig wijzig je dat in de console: screen taskbar pin notepad, screen taskbar unpin email, of screen taskbar om ze te zien.

Wat staat er in Instellingen?

Hoe stel ik een achtergrondafbeelding in?

Instellingen › Achtergrond heeft twee kaarten:

• Bureaublad: Afbeelding kiezen… opent Bestanden als kiezer (Mijn bestanden, een USB-stick, OneDrive); dubbelklik op een afbeelding (PNG, JPEG, GIF of WebP, hooguit 20 MB en 8000 × 8000 pixels). Die staat achter je vensters op elk scherm. Plaatsing: Vullen (het scherm bedekken, randen afgesneden), Passend (de hele afbeelding, balken eromheen) of Centreren (op eigen grootte). Standaard herstellen zet de EUZOS-achtergrond terug (ook op de profielserver). De keuze en de afbeelding gaan mee: de afbeelding staat versleuteld in je profielmap op deze pc en, verzegeld met een sleutel uit je eigen profiel, op de profielserver (hooguit 1 MiB; een grotere wordt iets kleiner bewaard). Op een andere pc wordt hij na het inloggen op de achtergrond opgehaald: tot dan zie je de standaard, en Instellingen meldt "Je afbeelding wordt uit je profiel opgehaald…". Lukt ophalen niet (offline, of een oudere profielserver), dan zegt Instellingen dat en zie je de standaard; background sync in de console probeert het opnieuw.
• Inlogscherm: hetzelfde, maar voor deze pc: hij staat er vóór iemand inlogt, op het vergrendelscherm en op een extern beeldscherm zolang niemand is ingelogd. Iedereen ziet hem, dus kies niets persoonlijks. Alleen een beheerder van deze pc kan hem wijzigen (het beheerbeleid device, of een testversie).

Een grote foto wordt verkleind tot de schermgrootte en als kleine JPEG bewaard; een foto van een telefoon wordt rechtop gezet. Console: background toont wat is ingesteld (en waar de bureaubladafbeelding is); background sync haalt de bureaubladafbeelding opnieuw op of slaat hem opnieuw op; background login default (beheerder) zet het inlogscherm terug.

Kan de profielserver mijn bureaubladafbeelding zien?

Niet uit zijn database: de pc verzegelt de afbeelding (ChaCha20-Poly1305) met een sleutel die is afgeleid van je opslagsleutel, en die bewaart de server alleen versleuteld in zijn kluis. Het is wel geen end-to-end: de beheerder van de server, die het sleutelbestand van de kluis heeft, zou in principe je opslagsleutel kunnen uitpakken en de afbeelding openen (hetzelfde als voor je versleutelde profielmap). Eén afbeelding per profiel (Werk of school, Privé), hooguit 1 MiB; hij wordt verwijderd als je de standaard herstelt, een andere afbeelding kiest of als het account wordt verwijderd. Details: docs/PROFILE-PROTOCOL.md, "Desktop background on the server".

Kan ik het kleine tekstje onder de pictogrammen verbergen, en wat is de datum onder de tijd?

Ja. Instellingen › Uiterlijk › Tekst onder de taakbalkpictogrammen. Aan (standaard): de wifi-naam, het batterijpercentage, USB-C of HDMI onder het scherm- en luidsprekerpictogram, en de datum onder de tijd. Uit: alleen pictogrammen en de tijd. Wijs je een pictogram aan, dan verschijnt dezelfde tekst in een klein tipje naast de balk, ook met de optie uit; wijs je de tijd aan, dan zie je de datum.

Hoe verander ik de datum- en tijdnotatie (24 of 12 uur, DD-MM-JJJJ, MM/DD/JJJJ)?

Instellingen › Taal, onder de talen: kies je land (dat stelt de gebruikelijke datumvolgorde en klok in) en pas desgewenst een onderdeel aan: het datumpatroon, Maand als naam en Klok 24 of 12 uur. De voorbeeldregel toont het resultaat. Het geldt voor de balk, bestandslijsten, mail, geschiedenis en het vergrendelscherm. De tijdzone verandert niet. Bestandsnamen zoals schermafdrukken houden de sorteerbare vorm 2026-11-02.

Wat zijn de pictogrammen rechts in de balk?

Het gele label SSH (alleen zolang er SSH-sessies open zijn), de luidspreker (volumepaneel; alleen met een geluidskaart), wifi met de netwerknaam en de sterkte (wifipaneel), de batterij met het percentage (batterijpaneel; alleen met een batterij), de tijd en de aan/uit-knop. In een SBX-sessie toont de balk ook het oranje label SANDBOX, en in een offline sessie het label Offline, links van SANDBOX (euzos_ui::desktop).

Wat staat er in het aan/uit-menu?

Op het bureaublad: Vergrendelen, Scherm uit, Afmelden (vraagt "Afmelden?") en Herstarten (vraagt "Herstarten?"; meldt eerst af). Op het inlogscherm: Herstarten, Uitschakelen en Console (Console niet in een productiebuild).

Hoe krijg ik het welkomstpaneel terug?

Het verschijnt na het inloggen (Instellingen › Vormgeving › Welkomstpaneel bij inloggen aan/uit, profielsleutel welkom). Console: screen welcome.

Hoe installeer ik een app zoals Chromium?

• Tijdens de installatie: vink Chromium aan in de stap Apps van het installatieprogramma. Het installatieprogramma schrijft \EOS\FW\APPS.TXT met chromium=yes naar de interne schijf; na de eerste start wacht een thread op de achtergrond op internet (en, met een downloadserver, op een login), vraagt de appcatalogus (GET /api/apps/chromium) en installeert het. Een balk onderaan toont de voortgang ("Chromium installeren… x van y MiB"); na een fout probeert hij het opnieuw (30 s tot 30 min).
• Met de hand: apps install chromium (via de catalogus), of apps install https://…/<NAAM>.APP (beschrijving en .sig direct).
• Server Admin: apps install srvadmin (zie Server Admin); daarna staat Server Admin ook in het menu (APPS) als grafische app, alleen voor beheerders.

Elk pakket wordt gecontroleerd (Ed25519-handtekening met SIGNPUB.TXT, versie niet lager dan eerder, SHA-256, blokhash) voordat het geldt, en opnieuw bij elke keer laden. Een bestaande app automatisch bijwerken is gepland; nu haalt apps install <naam> met de hand een nieuwere versie.

Hoe schrijf of bewerk ik een tekstbestand (Kladblok)?

Open Kladblok uit het menu (kolom Tools), of dubbelklik op een tekstbestand in Bestanden (.txt, .md, .csv, .log, .json, .ini, .cfg en andere tekstbestanden; voor elk ander bestand: rechtsklik › Openen met Kladblok). Elk bestand krijgt een eigen venster.

• Openen (Ctrl+O) en Opslaan als (Ctrl+Shift+S) gebruiken de vensters van Bestanden: Mijn bestanden (je versleutelde profielmap), USB-sticks, OneDrive en SharePoint. Opslaan (Ctrl+S) schrijft terug naar waar het bestand vandaan kwam; een naamloze tekst vraagt om een plek. Nieuw (Ctrl+N) maakt het venster leeg.
• Niet-opgeslagen wijzigingen: de titel krijgt een *; sluiten, Nieuw en Openen vragen eerst Opslaan / Niet opslaan / Annuleren.
• Bewerken: selecteren met de muis (dubbelklik = woord, driemaal klikken = regel), Shift+pijltjes, Ctrl+A; Ctrl+C/X/V gebruiken het systeemklembord (ook met de browser, mail en Chromium); Ctrl+Z / Ctrl+Y ongedaan maken en opnieuw; Ctrl+pijltjes springen per woord; Ctrl+Home/End naar begin en eind.
• Zoeken (Ctrl+F, Enter = volgende, Shift+Enter = vorige, Aa = hoofdlettergevoelig), Vervangen (Ctrl+H, ook Alles vervangen), Ga naar regel (Ctrl+G), Terugloop (schakelaar in de werkbalk), zoomen met Ctrl +/−/0 of Ctrl+scrollwiel (10–500 %).
• De statusbalk toont regel en kolom, het aantal tekens, de zoom, de regeleinden (Windows CRLF, Unix LF of Macintosh CR: zoals het bestand ze had) en de codering. Kladblok leest UTF-8 (met of zonder BOM), UTF-16 met een BOM en anders Latin-1 (Windows-1252); opslaan is altijd UTF-8.
• Bestanden tot 16 MB; een groter bestand geeft een duidelijke melding. De tekst staat alleen in het geheugen zolang het venster open is en wordt bij sluiten gewist. Afmelden sluit Kladblok zonder te vragen: sla eerst op.

Wat kan de app Hardware tonen?

Kaarten SYSTEEM (apparaat, processor, kernen, architectuur, geheugen, scherm), OPSLAG (interne SSD met model, serienummer, grootte; sticks), NETWERK, GELUID, INVOER en FIRMWARE EN ACPI, plus inklapbare USB-apparaten en PCI-apparaten. Verzameld bij het openen uit wat de kernel al weet (kernel::hardware::collect), zonder iets in te stellen.

Details

• Start: profile::login → desktop::start(profile): start de wifitoestand voor de balk, zet de taal van de sessie, laadt browserfavorieten en -engines, instellingen voor touchpad/muis/aanraking en mailaccounts uit het profiel, speelt het inloggeluid, laadt Chromium alvast, en toont het bureaublad (screen::desktop_show). Het bureaublad houdt het profiel vast; als het verdwijnt (afmelden, screen off), wist het profiel zichzelf.
• Vensters (libs/window, docs/WINDOWS.md): de browser, de terminal en de apps uit het menu zijn vensters. Het bewaarde bureaublad (buf) wordt alleen opnieuw getekend als het bureaublad zelf verandert; vensters worden per beschadigde rechthoek samengesteld, hoogstens ~60 frames/s.
• Apps die de kernel zelf tekent (kernel/src/apps.rs, tekenmodules in libs/ui/src/apps/): Bestanden (de verkenner, zie Verkenner), Hardware, SSH-instellingen (kernel/src/sshd_settings.rs: sshd aan/uit, sessies met Verbreken, toegestane sleutels uit AUTHKEYS.TXT met hun vingerafdruk), MCP-instellingen (nog geen koppelingen; een knop Koppeling toevoegen met "komt"), E-mail (zie Mail), Mijn profiel, Instellingen.
• Terminal (kernel/src/terminal.rs): dezelfde shell als de console in een venster, hoogstens één; terugscrollen tot 3000 regels; Ctrl+V plakt alleen de eerste regel en voert die nooit uit. Hij kan alles wat de console kan.
• Linux- en Wayland-apps (Chromium): draaien via de Linux-laag met de eigen Wayland-compositor (kernel/src/screen/wayland.rs, docs/WAYLAND.md).
• Meldingen (toasts): korte berichten onderaan in het midden, in een eigen laag boven elk venster.
• Zichtbaar voor anderen in Instellingen wordt alleen getoond en gelogd.

Naslag

Consoleopdrachten

apps bestaat alleen op x86-64 (interne SATA- of NVMe-schijf). De volledige naslag van screen staat bij Schermbeveiliging.

Functies en modules

Configuratiebestanden

Sinds 27-10-2026 schrijft EUZOS Engelse namen voor configuratiebestanden, sleutels, waarden en bevestigingswoorden (bijvoorbeeld WIPE-…, environment= in PROFILE.TXT); de oude Nederlandse namen (hier oud genoemd) worden nog gelezen en geaccepteerd (docs/ENGLISH.md).

Profielinstellingen van het bureaublad (Nederlandse sleutels op de lijn): balk (boven|onder), balk-verbergen (aan|uit), taskbar-hide-maximized (on|off, Engels), welkom (aan|uit), thema (donker|licht|automatisch), taal, kleur (6 hex), recent (lijst met recente apps), desktop-background (default of <32 hex>,<fill|fit|center>). Volledige lijst: Inloggen › Protocolberichten.

API-eindpunten

Zie Profielserver › Apps en downloads.

Protocolberichten en formaten

• App-beschrijving <NAAM>.APP (ondertekend, .sig ernaast): begint met EUZOS-APP 1, sleutels name=, package=, size=, sha256= en eventueel blocks=/block-hash= (formaat: libs/profiledir/src/apps.rs). De kernel leest zowel deze als de oude Nederlandse sleutels (naam=, pakket=, grootte=, blokken=, blokhash=); de releasetools schrijven nog de Nederlandse sleutels, zodat oudere kernels de beschrijvingen kunnen lezen (docs/ENGLISH.md).
• Antwoord van de catalogus (GET /api/apps/<naam>, euzos_install::apps::read_catalog): eerste regel beschikbaar of niet_beschikbaar, dan naam=, versie=, grootte=, sha256=, beschrijving= (URL's van de beschrijving), pakket= (URL's van het pakket), eventueel downloadbasis= (de downloadserver, eindigend op /) en, voor een werkplekserver, werkplek= en werkplek-tls=.
• Recente apps (regels recent=): <app-sleutel>, tijd en titel; app-sleutels browser, terminal, email, bestanden, hardware, mcp, ssh, instellingen, profiel (onderdeel van het ondertekende profielformaat, dus Nederlands; op de console neemt screen app de Engelse namen files, settings, profile en accepteert deze als aliassen).

Zie ook

• docs/DESKTOP-DESIGN.md
• docs/APPS.md
• docs/WINDOWS.md
• docs/WAYLAND.md
• docs/LANGUAGES.md
• docs/USER-STORAGE.md (apps/ op partitie 2)
• docs/CHROMIUM.md
• FAQ: Inloggen, Schermbeveiliging, Browser en Chromium, Console